ఋతుసంహారమ్ షష్ఠః సర్గః [వసన్తవర్ణన]

ప్రఫుల్లచూతాఙ్కురతీక్ష్ణసాయకో ద్విరేఫమాలావిలసద్ధనుర్గుణః ।
మనాంసి భేత్తుం సురతప్రసఙ్గినాం వసన్తయోద్ధా సముపాగతః ప్రియే ॥
ద్రుమాః సపుష్పాః సలిలం సపద్మం స్త్రియః సకామాః పవనః సుగన్ధిః ।
సుఖాః ప్రదోషా దివసాశ్చ రమ్యాః సర్వం ప్రియే చారుతరం వసన్తే ॥
ఈషత్తుషారైః కృతశీతహర్మ్యః సువాసితం చారుశిరశ్చ చమ్పకైః ।
కుర్వన్తి నార్యో ఽపి వసన్తకాలే స్తనం సహారం కుసుమైర్మనోహరైః ॥
వాపీజలానాం మణిమేఖలానాం శశాఙ్కభాసాం ప్రమదాజనానామ్ ।
చూతద్రుమాణాం కుసుమాన్వితానాం దదాతి సౌభాగ్యమయం వసన్తః ॥
కుసుమ్భరాగారుణితైర్ దుకూలైర్ నితమ్బబిమ్బాని విలాసినీనామ్ ।
తన్వంశుకైః కుఙ్కుమరాగగౌరైర్ అలంక్రియన్తే స్తనమణ్డలాని ॥
కర్ణేషు యోగ్యం నవకర్ణికారం చలేషు నీలేష్వలకేష్వశోకమ్ ।
పుష్పం చ ఫుల్లం నవమల్లికాయాః ప్రయాన్తి కాన్తిం ప్రమదాజనానామ్ ॥
స్తనేషు హారాః సితచన్దనార్ద్రా భుజేషు సఙ్గం వలయాఙ్గదాని ।
ప్రయాన్త్యనఙ్గాతురమానసానాం నితమ్బినీనాం జఘనేషు కాఞ్చ్యః ॥
సపత్త్రలేఖేషు విలాసినీనాం వక్త్రేషు హేమామ్బురుహోపమేషు ।
రత్నాన్తరే మౌక్తికసఙ్గరమ్యః స్వేదాగమో విస్తరతాముపైతి ॥
ఉచ్ఛ్వాసయన్త్యః శ్లథబన్ధనాని గాత్రాణి కన్దర్పసమాకులాని ।
సమీపవర్తిష్వధునా ప్రియేషు సముత్సుకా ఏవ భవన్తి నార్యః ॥
తనూని పాణ్డూని మదాలసాని ముహుర్ముహుర్ జృమ్భణతత్పరాణి ।
అఙ్గాన్యనఙ్గః ప్రమదాజనస్య కరోతి లావణ్యససంభ్రమాణి ॥
ఛాయాం జనః సమభివాఞ్ఛతి పాదపానాం నక్తం తథేచ్ఛతి పునః కిరణం సుధాంశోః ।
హర్మ్యం ప్రయాతి శయితుం సుఖశీతలం చ కాన్తాం చ గాఢముపగూహతి శీతలత్వాత్ ॥
నేత్రేషు లోలో మదిరాలసేషు గణ్డేషు పాణ్డుః కఠినః స్తనేషు ।
మధ్యేషు నిమ్నో జఘనేషు పీనః స్త్రీణామనఙ్గో బహుధా స్థితో ఽద్య ॥
అఙ్గాని నిద్రాలసవిభ్రమాణి వాక్యాని కించిన్మదిరాలసాని ।
భ్రూక్షేపజిహ్మాని చ వీక్షితాని చకార కామః ప్రమదాజనానామ్ ॥
ప్రియఙ్గుకాలీయకకుఙ్కుమాక్తం స్తనేషు గౌరేషు విలాసినీభిః ।
ఆలిప్యతే చన్దనమ్ అఙ్గనాభిర్ మదాలసాభిర్ మృగనాభియుక్తమ్ ॥
గురూణి వాసాంసి విహాయ తూర్ణం తనూని లాక్షారసరఞ్జితాని ।
సుగన్ధికాలాగురుధూపితాని ధత్తే జనః కామమదాలసాఙ్గః ॥
పుంస్కోకిలశ్ చూతరసాసవేన మత్తః ప్రియాం చుమ్బతి రాగహృష్టః ।
కూజద్ద్విరేఫాప్యయమ్ అమ్బుజస్థః ప్రియం ప్రియాయాః ప్రకరోతి చాటు ॥
తామ్రప్రవాలస్తబకావనమ్రాశ్ చూతద్రుమాః పుష్పితచారుశాఖాః ।
కుర్వన్తి కామం పవనావధూతాః పర్యుత్సుకం మానసమఙ్గనానామ్ ॥
ఆమూలతో విద్రుమరాగతామ్రం సపల్లవాః పుష్పచయం దధానాః ।
కుర్వన్త్యశోకా హృదయం సశోకం నిరీక్ష్యమాణా నవయౌవనానామ్ ॥
మత్తద్విరేఫపరిచుమ్బితచారుపుష్పా మన్దానిలాకులితనమ్రమృదుప్రవాలాః ।
కుర్వన్తి కామిమనసాం సహసోత్సుకత్వం బాలాతిముక్తలతికాః సమవేక్ష్యమాణాః ॥
కాన్తాముఖద్యుతిజుషామచిరోద్గతానాం శోభాం పరాం కురబకద్రుమమఞ్జరీణామ్ ।
దృష్ట్వా ప్రియే సహృదయస్య భవేన్న కస్య కన్దర్పబాణపతనవ్యథితం హి చేతః ॥
ఆదీప్తవహ్నిసదృశైర్ మరుతావధూతైః సర్వత్ర కింశుకవనైః కుసుమావనమ్రైః ।
సద్యో వసన్తసమయేన సమాచితేయం రక్తాంశుకా నవవధూరివ భాతి భూమిః ॥
కిం కింశుకైః శుకముఖచ్ఛవిభిర్న భిన్నం కిం కర్ణికారకుసుమైర్న కృతం ను దగ్ధమ్ ।
యత్కోకిలః పునరయం మధురైర్వచోభిర్ యూనాం మనః సువదనానిహితం నిహన్తి ॥
పుంస్కోకిలైః కలవచోభిరుపాత్తహర్షైః కూజద్భిరున్మదకలాని వచాంసి భృఙ్గైః ।
లజ్జాన్వితం సవినయం హృదయం క్షణేన పర్యాకులం కులగృహే ఽపి కృతం వధూనామ్ ॥
ఆకమ్పయన్కుసుమితాః సహకారశాఖా విస్తారయన్పరభృతస్య వచాంసి దిక్షు ।
వాయుర్ వివాతి హృదయాని హరన్నరాణాం నీహారపాతవిగమాత్సుభగో వసన్తే ॥
కున్దైః సవిభ్రమవధూహసితావదాతైర్ ఉద్ద్యోతితాన్యుపవనాని మనోహరాణి ।
చిత్తం మునేరపి హరన్తి నివృత్తరాగం ప్రాగేవ రాగమలినాని మనాంసి యూనామ్ ॥
ఆలమ్బిహేమరసనాః స్తనసక్తహారాః కన్దర్పదర్పశిథిలీకృతగాత్రయష్ట్యః ।
మాసే మధౌ మధురకోకిలభృఙ్గనాదైర్ నార్యా హరన్తి హృదయం ప్రసభం నరాణామ్ ॥
నానామనోజ్ఞకుసుమద్రుమభూషితాన్ తాన్ హృష్టాన్యపుష్టనినదాకులసానుదేశాన్ ।
శైలేయజాలపరిణద్ధశిలాతలాన్తాన్ దృష్ట్వా జనః క్షితిభృతో ముదమేతి సర్వః ॥
నేత్రే నిమీలయతి రోదితి యాతి శోకం ఘ్రాణం కరేణ విరుణద్ధి విరౌతి చోచ్చైః ।
కాన్తావియోగపరిఖేదితచిత్తవృత్తిర్ దృష్ట్వాధ్వగః కుసుమితాన్సహకారవృక్షాన్ ॥
సమదమధుకరాణాం కోకిలానాం చ నాదైః కుసుమితసహకారైః కర్ణికారైశ్ చ రమ్యః ।
ఇషుభిరివ సుతీక్ష్ణైర్మానసం మానినీనాం తుదతి కుసుమమాసో మన్మథోద్దీపనాయ ॥
రుచిరకనకకాన్తీన్ ముఞ్చతః పుష్పరాశీన్ మృదుపవనవిధూతాన్పుష్పితాంశ్చూతవృక్షాన్ ।
అభిముఖమభివీక్ష్య క్షామదేహో ఽపి మార్గే మదనశరనిఘాతైర్ మోహమేతి ప్రవాసీ ॥
పరభృతకలగీతైర్ హ్లాదిభిః సద్వచాంసి స్మితదశనమయూఖాన్కున్దపుష్పప్రభాభిః ।
కరకిసలయకాన్తిం పల్లవైర్విద్రుమాభైర్ ఉపహసతి వసన్తః కామినీనామిదానీమ్ ॥
కనకకమలకాన్తైరాననైః పాణ్డుగణ్డైర్ ఉపరినిహితహారైశ్ చన్దనార్ద్రైః స్తనాన్తైః ।
మదజనితవిలాసైర్ దృష్టిపాతైర్ మునీన్ద్రాన్ స్తనభరనతనార్యః కామయన్తి ప్రశాన్తాన్ ॥
మధుసురభి ముఖాబ్జం లోచనే లోధ్రతామ్రే నవకురబకపూర్ణః కేశపాశో మనోజ్ఞః ।
గురుతరకుచయుగ్మం శ్రోణిబిమ్బం తథైవ న భవతి కిమిదానీం యోషితాం మన్మథాయ ॥
ఆకమ్పితాని హృదయాని మనస్వినీనాం వాతైః ప్రఫుల్లసహకారకృతాధివాసైః ।
ఉత్కూజితైః పరభృతస్య మదాకులస్య శ్రోత్రప్రియైర్మధుకరస్య చ గీతనాదైః ॥
రమ్యః ప్రదోషసమయః స్ఫుటచన్ద్రభాసః పుంస్కోకిలస్య విరుతం పవనః సుగన్ధిః ।
మత్తాలియూథవిరుతం నిశి సీధుపానం సర్వం రసాయనమిదం కుసుమాయుధస్య ॥
రక్తాశోకవికల్పితాధరమధుర్ మత్తద్విరేఫస్వనః కున్దాపీడవిశుద్ధదన్తనికరః ప్రోత్ఫుల్లపద్మాననః ।
చూతామోదసుగన్ధిమన్దపవనః శృఙ్గారదీక్షాగురుః కల్పాన్తం మదనప్రియో దిశతు వః పుష్పాగమో మఙ్గలమ్ ॥
మలయపవనవిద్ధః కోకిలాలాపరమ్యః సురభిమధునిషేకాల్లబ్ధగన్ధప్రబన్ధః ।
వివిధమధుపయూథైర్ వేష్ట్యమానః సమన్తాద్ భవతు తవ వసన్తః శ్రేష్ఠకాలః సుఖాయ ॥
ఆమ్రీ మఞ్జులమఞ్జరీ వరశరః సత్కింశుకం యద్ధనుర్ జ్యా యస్యాలికులం కలఙ్కరహితం ఛత్త్రం సితాంశుః సితమ్ ।
మత్తేభో మలయానిలః పరభృతా యద్బన్దినో లోకజిత్ సో ఽయం వో వితరీతరీతు వితనుర్భద్రం వసన్తాన్వితః ॥