అమరుశతకమ్

జ్యాకృష్టిబద్ధఖటకాముఖపాణిపృష్ఠ
ప్రేఙ్ఖన్నఖాంశుచయసంవలితోఽమ్బికాయాః ।
త్వాం పాతు మఞ్జరితపల్లవకర్ణపూర
లోభభ్రమద్భ్రమరవిభ్రమభృత్కటాక్షః ॥౧॥
క్షిప్తో హస్తావలగ్నః ప్రసభమభిహతోఽప్యాదదానోంశుకాన్తం
గృహ్ణన్ కేశేష్వపాస్తశ్చరణనిపతితో నేక్షితః సమ్భ్రమేణ ।
ఆలిఙ్గన్ యోఽవధూతస్త్రిపురయువతిభిః సాశ్రునేత్రోత్పలాభిః
కామీవార్ద్రాపరాధః స దహతు దురితం శామ్భవో వః శరాగ్నిః ॥౨॥
ఆలోలామలకావలీం విలులితాం బిభ్రచ్చలత్కుణ్డలం
కిఞ్చిన్మృష్టవిశేషకం తనుతరైః ఖేదామ్భసాం శీకరైః ।
తన్వ్యా యత్సురతాన్తతాన్తనయనం వక్త్రం రతివ్యత్యయే
తత్త్వాం పాతు చిరాయ కిం హరిహరబ్రహ్మాదిభిర్దైవతైః ॥౩॥
అలసవలితైః ప్రేమార్ద్రార్ద్రైర్ముహుర్ముకులీకృతైః
క్షణమభిముఖైర్లజ్జాలోలైర్నిమేషపరాఙ్ముఖైః ।
హృదయనిహితం భావాకూతం వమద్భిరివేక్షణైః
కథయ సుకృతీ కోఽయం ముగ్ధే త్వయాద్య విలోక్యతే ॥౪॥
దత్తోఽస్యాః ప్రణయస్త్వయైవ భవతా చేయం చిరం లాలితా
దైవాద్ అద్య కిల త్వమేవ కృతవాన్ అస్యా నవం విప్రియమ్ ।
మన్యుర్దుఃసహ ఏష యాత్యుపశమం నో సాన్త్వవాదైః స్ఫుటం
హే నిస్త్రంశ విముక్తకణ్ఠకరుణం తావత్సఖీ రోదితు ॥౫॥
లిఖన్నాస్తే భూమిం బహిరవనతః ప్రాణదయితో
నిరాహారాః స్కహ్యః సతతరుదితోచ్ఛూణనయనాః ।
పరిత్యక్తం సర్వం హసితపఠితం పఞ్జరశుకైస్
తవావస్థా చేయం విసృజ కఠినే మానమధునా ॥౬॥
నార్యస్తన్వి హఠాద్ధరన్తి రమణం తిష్ఠన్తి నో వారితాస్
తత్కిం తామ్యసి కిం చ రోదిషి ముధా తాసాం ప్రియం మా కృథాః ।
కాన్తః కేలిరుచిర్యువా సహృదయస్తాదృక్పతిః కాతరఏ
కిం నో బర్కరకర్కరైః ప్రియశతైరాక్రమ్య విక్రీయతే ॥౭॥
కోపాత్కోమలలోలబాహులతికాపాశేన బద్ధా దృఢం
నీత్వా కేలినికేతనం దయితయా సాయం సఖీనాం పురః ।
భూయోఽప్యేవమితి స్ఖలన్ మృదుగిరా సంసూచ్య దుశ్చేష్టితం
ధన్యో హన్యత ఏవ నిహ్నుతిపరః ప్రేయాన్ రుదత్యా హసన్ ॥౮॥
ప్రహరవిరతౌ మధ్యే వాహ్నస్తతోఽపి పరేఽథవా
కిముత సకలే జాతే వాహ్నిప్రియ త్వమిహైష్యసి ।
ఇతి దినశతప్రాప్యం దేశం ప్రియస్య యియాసతో
హరతి గమనం బాలాలాపైః సబాష్పగలజ్జలైః ॥౯॥
యాతాః కిం న మిలన్తి సున్దరి పునశ్చిన్తా త్వయా మత్కృతే
నో కార్యా నితరాం కృశామి కథయత్యేవం సబాష్పే మయి ।
లజ్జామన్థరతారకేణ నిపతద్ధారాశ్రుణా చక్షుషా
దృష్ట్వా మాం హాసితేన భావిమరణోత్సాహస్తయా సూచితః ॥౧౦॥
ధీరం వారిధరస్య వారి కిరతః శ్రుత్వా నిశీథే ధ్వనిం
దీర్ఘోచ్ఛ్వాసముదశ్రుణా విరహిణీం బాలాం చిరం ధ్యాయతా ।
అధ్వన్యేన విముక్తకణ్ఠమఖిలాం రాత్రిం తథా క్రన్దితం
గ్రామీణైర్వ్రజతో జనస్య వసతిర్గ్రామే నిషిద్ధా యథా ॥౧౧॥
కథమపి సఖి క్రీడాకోపాద్ వ్రజేతి మయోదితే
కఠినహృదయస్త్యక్త్వా శయ్యాం బలాద్ గత ఏవ సః ।
ఇతి సరభసం ధ్వస్తప్రేమ్ణి వ్యపేతఘృణే జనే
పునరపి హతవ్రీడం చేతః ప్రయాతి కరోమి కిమ్ ॥౧౨॥
దమ్పత్యోర్నిశి జల్పతోర్గృహశుకేనాకర్ణితం యద్వచస్
తత్ప్రాతర్గురుసన్నిధౌ నిగదతస్తస్యోపహారం వధూః ।
కర్ణాలఙ్కృతిపద్మరాగశకలం విన్యస్య చఞ్చూపుటే
వ్రీడార్తా ప్రకరోతి దాడిమఫలవ్యాజేన వాగ్బన్ధనమ్ ॥౧౩॥
అజ్ఞానేన పరాఙ్ముఖీం పరిభవాద్ ఆశ్లిష్య మాం దుఃఖితాం
కిం లబ్ధం చటుల త్వయేహ నయతా సౌభాగ్యమేతాం దశామ్ ।
పశ్యైతద్ దయితాకుచవ్యతికరోన్ మృష్టాఙ్గరాగారుణం
వక్షస్తే మలతైలపఙ్కశవలైర్వేణీపదైరఙ్కితమ్ ॥౧౪॥
ఏకత్రాసనసంస్థితిః పరిహతా ప్రతుద్గమాద్ దూరతస్
తామ్బూలానయనచ్ఛలేన రభసాశేల్షోఽపి సంవిఘ్నితః ।
ఆలాపోఽపి న మిశ్రితః పరిజనం వ్యాపారయన్త్యాన్తికే
కాన్తం ప్రత్యుపచారతశ్చతురయా కోపః కృతార్థీకృతః ॥౧౫॥
దృష్ట్వైకాసనసంస్థితే ప్రియతమే పశ్చాద్ ఉపేత్యాదరాద్
ఏకస్యా నయనే పిద్యాయ విహితక్రీడానుబన్ధచ్ఛలః ।
ఈషద్వక్రిమకన్ధరః సపులకః ప్రేమోల్లసన్మానసామ్
అన్తర్హాసలసత్కపోలఫలకాం ధూర్తోఽపరాం చుమ్బతి ॥౧౬॥
చరణపతనప్రత్యాఖ్యానాత్ప్రసాదపరాఙ్ముఖే
నిభృతకితవాచారేత్యుక్త్వా రుషా పురుషీకృతే ।
వ్రజతి రమణే నిఃశ్వస్యోచ్చైః స్తనస్థితహస్తయా
నయనసలిలచ్ఛన్నా దృష్టిః సఖీషు నివేశితా ॥౧౭॥
కాఞ్చ్యా గాఢతరావరుద్ధవసనప్రాన్తా కిమర్థం పునర్
ముగ్ధాక్షీ స్వైప్తీతి తత్పరిజనం స్వైరం ప్రియే పృచ్ఛతి ।
మాతః స్వప్తుమపీహ వారయతి మామిత్యాహితక్రోధయా
పర్యస్య స్వపితిచ్ఛలేన శయనే దత్తోఽవకాశస్తయా ॥౧౮॥
ఏకస్మిఞ్శయనే పరాఙ్ముఖతయా వీతోత్తరం తామ్యతోర్
అన్యోన్యస్య హృది స్థితేఽప్యనునయే సంరక్షతోర్గౌరవమ్ ।
దమ్పత్యోః శనకైరపాఙ్గవలనాన్ మిశ్రీభవచ్చక్షుషోర్
భగ్నో మానకలిః సహాసరభసం వ్యాసక్తకణ్ఠగ్రహమ్ ॥౧౯॥
పశ్యామో మయి కిం ప్రపద్యత ఇతి స్థైర్యం మయాలమ్బితం
కిం మామాలపతీత్యయం ఖల శఠః కోపస్తయాప్యాశ్రితః ।
ఇత్యన్యోన్యవిలక్షదృష్టిచతురే తస్మిన్నవస్థాన్తరే
సవ్యాజం హసితం మయా ధృతిహరో బాష్పస్తు ముక్తస్తయా ॥౨౦॥
పరిమ్లానే మానే ముఖశశిని తస్యాః కరధృతే
మయి క్షీణోపాయే ప్రణిపతనమాత్రైకశరణే ।
తయా పక్ష్మప్రాన్తవ్రజపుటనిరుద్ధేన సహసా
ప్రసాదో బాష్పేన స్తనతటవిశీర్ణేన కథితః ॥౨౧॥
తస్యాః సాన్ద్రవిలేపనస్తనతటప్రశ్లేషముద్రాఙ్కితం
కిం వక్షశ్చరణానతివ్యతికరవ్యాజేన గోపాయ్యతే ।
ఇత్యుక్తే క్వ తద్ ఇత్యుదీర్య సహసా తత్సమ్ప్రమార్ష్టుం మయా
సాశ్లిష్టా రభసేన తత్సుఖవశాత్తన్వ్యాపి తద్ విస్మృతమ్ ॥౨౨॥
త్వం ముగ్ధాక్షి వినైవ కఞ్చులికయా ధత్సే మనోహారిణీం
లక్ష్మీమిత్యభిధాయిని ప్రియతమే తద్వీటికాం సంస్పృశి ।
శయ్యోపాన్తనివిష్టసస్మితముఖీనేత్రోత్సవానన్దితో
నిర్యాతః శనకైరలీకవచనోపన్యాసమాలీజనః ॥౨౩॥
భ్రూభఙ్గే రచితేఽపి దృష్టిరధికం సోత్కణ్ఠముద్వీక్షతే
కార్కశ్యం గమితేఽపి చేతసి తనూరోమాఞ్చమాలమ్బతే ।
రుద్ధాయామపి వాచి సస్మితమిదం దగ్ధాననం జాయతే
దృష్టే నిర్వహణం భవిష్యతి కథం మానస్య తస్మిఞ్జనే ॥౨౪॥
కాన్తే కత్యపి వాసరాణి గమయ త్వం మీలయిత్వా దృశౌ
స్వస్తి స్వస్తి నిమీలయామి నయనే యావన్ న శూన్యా దిశః ।
ఆయాతా వయమాగమిష్యతి సుహృద్వర్గస్య భాగ్యోదయైః
సన్దేశో వద కస్తవాభిలషితస్తీర్థేషు తోయాఞ్జలిః ॥౨౫॥
సా పత్యుః ప్రథమాపరాధసమయే సఖ్యోపదేశం వినా
నో జానాతి సవిభ్రమాఙ్గవలనావక్రోక్తిసంసూచనమ్ ।
స్వచ్ఛైరచ్ఛకపోలమూలగలితైః పర్యస్తనేత్రోత్పలా
బాలా కేవలమేవ రోదితి లుఠల్లోలాలకైరశ్రుభిః ॥౨౬॥
భవతు విదితం ఛద్మాలాపైరలం ప్రియ గమ్యతాం
తనురపి న తే దోషోఽస్మాకం విధిస్తు పరాఙ్ముఖః ।
తవ యథా తథాభూతం ప్రేమ ప్రపన్నమిమాం దశాం
ప్రకృతిచపలే కా నః పీడా గతే హతజీవితే ॥౨౭॥
ఉరసి నిహితస్తారో హారః కృతా జఘనే ఘనే
కలకలవతీ కాఞ్చీ పాదౌ క్వణన్మణినూపురౌ ।
ప్రియమభిసరస్యేవం ముగ్ధే సమాహతడిణ్డిమా
యది కిమధికత్రాసోత్కమ్పం దిశః సముదీక్షసే ॥౨౮॥
ప్రాతః ప్రాతరుపాగతేన జనితా నిర్నిద్రితా చక్షుషోర్
మన్దాయాం మయి గౌరవవ్యపగమాద్ ఉత్పాదితం లాఘవమ్ ।
కిం ముగ్ధే న మయా కృతం రమణధీర్ముక్తా త్వయా గమ్యతాం
దుస్థం తిష్ఠసి యచ్చ పథ్యమధునా కర్తాస్మి తచ్ఛ్రోష్యసి ॥౨౯॥
సా బాలా వయమప్రగల్భమనసః సా స్త్రీ వయం కాతరాః
సా పీనోన్నతిమత్పయోధరయుగం ధత్తే సఖేదా వయమ్ ।
సాక్రాన్తా జఘనస్థలేన గురుణా గన్తుం న శక్తా వయం
దోషైరన్యజనాశ్రితైరపటవో జాతాః స్మ ఇత్యద్భుతమ్ ॥౩౦॥
ప్రస్థానం వలయైః కృతం ప్రియసఖైరజస్రం గతం
ధృత్యా న క్షణమాసితం వ్యవసితం చిత్తేన గన్తుం పురః ।
గన్తుం నిశ్చితచేతసి ప్రియతమే సర్వే సమం ప్రస్థితా
గన్తవ్యే సతి జీవితప్రియసుహృత్సార్థః కిము త్యజ్యతే ॥౩౧॥
సన్దష్టాధరపల్లవా సచకితం హస్తాగ్రమాధున్వతీ
మామాముఞ్చ శఠేతి కోపవచనైరానర్తితభ్రూలతా ।
శీత్కారాఞ్చితలోచనా సరభసం యైశ్చుమ్బితా మానినీ
ప్రాప్తం తైరమృతం ముధైవ మథితో మూఢైః సురైః సాగరః ॥౩౨॥
సుప్తోఽయం సఖి సుప్యతామితి గతాః సఖ్యస్తతోఽనన్తరం
ప్రేమావాసితయా మయా సరలయా న్యస్తం ముఖం తన్ముఖే ।
జ్ఞాతేఽలీకనిమీలనే నయనయోర్ధూర్తస్య రోమాఞ్చితో
లజ్జాసీన్ మమ తేన సాప్యపహృతా తత్కాలయోగ్యైః క్రమైః ॥౩౩॥
కోపో యత్ర భ్రూకుటిరచనా నిగ్రహో యత్ర మౌనం
యత్రాన్యోన్యస్మితమనునయో యత్ర దృష్టిః ప్రసాదః ।
తస్య ప్రేమ్ణస్తద్ ఇదమధునా వైషమం పశ్య జాతం
త్వం పాదాన్తే లుఠసి నహి మే మన్యుమోక్షః ఖలాయాః ॥౩౪॥
సుతను జహిహి కోపం పశ్య పాదానతం మాం
న ఖలు తవ కదాచిత్కోప ఏవం విధోఽభూత్ ।
ఇతి నిగదతి నాథే తిర్యగామీలితాక్ష్యా
నయనజలమనల్పం ముక్తముక్తం న కిఞ్చిత్ ॥౩౫॥
గాఢాలిఙ్గనవామనీకృతకుచప్రోద్భిన్నరోమోద్గమా
సాన్ద్రస్నేహరసాతిరేకవిగలత్శ్రీమన్నితమ్బామ్బరా ।
మా మా మానద మాతి మామలమితి క్షామాక్షరోల్లాపినీ
సుప్తా కిం ను మృతా ను కిం మనసి మే లీనా విలీనా ను కిమ్ ॥౩౬॥
పటాలగ్నే పత్యౌ నమయతి ముఖం జాతవినయా
హఠాశ్లేషం వాఞ్ఛత్యపహరతి గాత్రాణి నిభృతమ్ ।
న శక్నోత్యాఖ్యాతుం స్మితముఖసఖీదత్తనయనా
హ్రియా తామ్యత్యన్తః ప్రథమపరిహాసే నవవధూః ॥౩౭॥
గతే ప్రేమాబన్ధే ప్రణయబహుమానే విగలితే
నివృత్తే సద్భావే జన ఇవ జనే గచ్ఛతి పురః ।
తద్ ఉత్ప్రేక్ష్యోత్ప్రేక్ష్య ప్రియసఖి గతాంస్తాంశ్చ దివసాన్
న జానే కో హేతుర్దలతి శతధా యన్ న హృదయమ్ ॥౩౮॥
చిరవిరహిణోరుత్కణ్ఠార్తిశ్లథీకృతగాత్రయోర్
నవమివ జగజ్ జాతం భూయశ్చిరాద్ అభినన్దతోః ।
కథమపి దినే దీర్ఘే యాతే నిశామధిరూఢయోః
ప్రసరతి కథా బహ్వీ యూనోర్యథా న తథా రతిః ॥౩౯॥
దీర్ఘా వన్దనమాలికా విరచితా హృష్ట్యైవ నేన్దీవరైః
పుష్పాణాం ప్రకరః స్మితేన రచితో నో కున్దజాత్యాదిభిః ।
దత్తః స్వేదముచా పయోధరయుగే నార్ఘ్యో న కుమ్భామ్భసా
స్వైరేవావయవైః ప్రియస్య విశతస్తన్వ్యా కృతం మఙ్గలమ్ ॥౪౦॥
కాన్తే సాగసి శాయితే ప్రియసఖీవేశం విధాయాగతే
భ్రాన్త్యాలిఙ్గ్య మయా రహస్యముదితం తత్సఙ్గమాకాఙ్క్షయా ।
ముగ్ధే దుష్కరమేతద్ ఇత్యతితరాముక్త్వా సహాసం బలాద్
ఆలిఙ్గ్య ఛలితాస్మి తేన కితవేనాద్య ప్రదోషాగమే ॥౪౧॥
ఆశఙ్క్య ప్రణతిం పటాన్తపిహితౌ పాదౌ కరోత్యాదరాత్
వ్యాజేనాగతమావృణోతి హసితం న స్పష్టముద్వీక్షతే ।
మయ్యాలాపవతి ప్రతీపవచనం సఖ్యా సహాభాషతే
తస్యాస్తిష్ఠతు నిర్భరప్రణయితా మానోఽపి రమ్యోదయః ॥౪౨॥
సా యావన్తి పదాన్యలీకవచనైరాలీజనైః శిక్షితా
తావన్త్యేవ కృతాగసో ద్రుతతరం వ్యాహృత్య పత్యుః పురః ।
ప్రారబ్ధా పురతో యథా మనసిజస్యాజ్ఞా తథా వర్తితుం
ప్రేమ్ణో మౌగ్ధ్యవిభూషణస్య సహజః కోఽప్యేష కాన్తః క్రమః ॥౪౩॥
దూరాదుత్సుకమాగతే వివలితం సమ్భాషిణి స్ఫారితం
సంశ్లిష్యత్యరుణం గృహీతవసనే కిఞ్చిన్ నతభ్రూలతమ్ ।
మానిన్యాశ్చరణానతివ్యతికరే బాష్పామ్బుపూర్ణేక్షణం
చక్షుర్జాతమహో ప్రపఞ్చచతురం జాతాగసి ప్రేయసి ॥౪౪॥
అఙ్గానామతితానవం కథమిదం కమ్పశ్చ కస్మాత్కుతో
ముగ్ధే పాణ్డుకపోలమాననమితి ప్రాణేశ్వరే పృచ్ఛతి ।
తన్వ్యా సర్వమిదం స్వభావజమితి వ్యాహృత్య పక్ష్మాన్తర
వ్యాపీ బాష్పభరస్తయా చలితయా నిఃశ్వస్య ముక్తోఽన్యతః ॥౪౫॥
పురస్తన్వ్యా గోత్రస్ఖలనచకితోఽహం నతముఖః
ప్రవృత్తో వైలక్ష్యాత్కిమపి లిఖితుం దైవహతకః ।
స్ఫుటో రేఖాన్యాసః కథమపి స తాదృక్ పరిణతో
గతా యేన వ్యక్తం పునరవయవైః సైవ తరుణీ ॥౪౬॥
కఠినహృదయే ముఞ్చ భ్రాన్తిం వ్యలీకకథాశ్రితాం
పిశునవచనైర్దుఖం నేతుం న యుక్తమిమం జనమ్ ।
కిమిదమథవా సత్యం ముగ్ధే త్వయా హి వినిశ్చితం
యద్ అభిరుచితం తన్ మే కృత్వా ప్రియే సుఖమాస్యతామ్ ॥౪౭॥
మన్దం ముద్రితపాంశవః పరిపతజ్ఝఙ్కారఝఞ్ఝామరుద్
వేగధ్వస్తకుటీరకాన్తరగతచ్ఛిద్రేషు లబ్ధాన్తరాః ।
కర్మవ్యగ్రకుటుమ్బినీకుచతటస్వేదచ్ఛిదః ప్రావృషః
ప్రారమ్భే నిపతన్తి కన్దలదలోల్లాసాః పయోబిన్దవః ॥౪౮॥
పీతస్తుషారకిరణో మధునైవ సార్ధమ్
అన్తః ప్రవిశ్య చషకే ప్రతిబిమ్బవర్తీ ।
మానాన్ధకారమపి మానవతీజనస్య
నూనం బిభేద యద్ అసౌ ప్రససాద సద్యః ॥౪౯॥
నభసి జలదలక్ష్మీం సమ్భృతాం వీక్ష్య దిష్ట్యా
ప్రసరసి యది కాన్తేత్యర్ధముక్త్వా కథఞ్చిత్ ।
మమ పటమవలమ్బ్య ప్రోల్లిఖన్తీ ధరిత్రీం
తదనుకృతవతీ సా యత్ర వాచో నివృత్తాః ॥౫౦॥
ఇయమసౌ తరలాయతలోచనా
గురుసమున్నతపీనపయోధరా ।
పృథునితమ్బభరాలసగామినీ
ప్రియతమా మమ జీవితహారిణీ ॥౫౧॥
సాలక్తకేన నవపల్లవకోమలేన
పాదేన నూపురవతా మదనాలసేన ।
యస్తాడ్యతే దయితయా ప్రణయారాధాత్
సోఽఙ్గీకృతో భగవతా మకరధ్వజేన ॥౫౨॥
బాలే నాథ విముఞ్చ మానిని రుషం రోషాన్ మయా కిం కృతం
ఖేదోఽస్మాసు న మేఽపరాధ్యతి భవాన్ సర్వేఽపరాధా మయి ।
తత్కిం రోదిషి గద్గదేన వచసా కస్యాగ్రతో రుద్యతే
నన్వేతన్ మమ కా తవాస్మి దయితా నాస్మీత్యతో రుద్యతే ॥౫౩॥
నీత్వోచ్చైర్విక్షిపన్తః కృతతుహినకణాసారసఙ్గాన్ పరాగాన్
కౌన్దాన్ ఆనన్దితాలీన్ అతితరసురభీన్ భూరిశో దిఙ్ముఖేషు ।
ఏతే తే కుఙ్కుమాక్తస్తనకలసభరాస్ఫాలనాద్ ఉచ్ఛలన్తః
పీత్వా శీత్కారివక్త్రం శిశుహరిదృశాం హైమనా వాన్తి వాతాః ॥౫౪॥
శ్రుత్వా తన్వ్యా నిశీథే నవఘనరసితం విశ్లథాఙ్కం పతిత్వా
శయ్యాయాం భూమిపృష్ఠే కరతలధృతయా దుఃఖితాలీజనేన ।
సోత్కణ్ఠం ముక్తకణ్ఠం కఠినకుచతటాఘాతశీర్ణాశ్రుబిన్దు
స్మృత్వా స్మృత్వా ప్రియస్య స్ఖలితమృదువచో రుద్యతే పాన్థబధ్వా ॥౫౫॥
శ్లిష్టః కణ్ఠే కిమితి న మయా మూఢయా ప్రాణనాథశ్
చుమ్బత్యస్మిన్ వదనవిధుతిః కిం కృతా కిం న దృష్టః ।
నోక్తః కస్మాద్ ఇతి నవవధూచేష్టితం చిన్తయన్తీ
పశ్చాత్తాపం వహతి తరుణీ ప్రేమ్ణి జాతే రసజ్ఞా ॥౫౬॥
శ్రుత్వా నామాపి యస్య స్ఫుటఘనపులకం జాయతేఽఙ్గం సమన్తాత్
దృష్ట్వా యస్యాననేన్దుం భవతి వపురిదం చన్ద్రకాన్తానుకారి ।
తస్మిన్నాగత్య కణ్ఠగ్రహణసరభసస్థాయిని ప్రాణనాథే
భగ్నా మానస్య చిన్తా భవతి మమ ప్నర్వజ్రమయ్యాః కదా ను ॥౫౭॥
రామాణాం రమణీయవక్త్రశశినః స్వేదోదబిన్దుప్లుతో
వ్యాలోలాలకవల్లరీం ప్రచలయన్ ధున్వన్ నితమ్బామ్బరమ్ ।
ప్రాతర్వాతి మధౌ ప్రకామవికసద్రాజీవరాజీరజో
జాలామోదమనోహరో రతిరసగ్లానిం హరన్మారుతః ॥౫౮॥
అఙ్గం చన్దనపాణ్డుపల్లవమృదుస్తామ్బూలతామ్రాధరో
ధారాయన్త్రజలాభిషేకకలుషే ధౌతాఞ్జనే లోచనే ।
అన్తఃపుష్పసుగన్ధిరార్ద్రకవరీ సర్వాఙ్గలగ్నామ్బరం
రోమాణాం రమణీయతాం విదధతి గ్రీష్మాపరాహ్వాగమే ॥౫౯॥
వరమసౌ దివసో న పునర్నిశా
నను నిశైవ వరం న పునర్దివా ।
ఉభయమేతద్ ఉపైత్వథవా క్షయం
ప్రియజనేన న యత్ర సమాగమః ॥౬౦॥
లోలైర్లోచనవారిభిః సశపథైః పాదప్రణామైః ప్రియైర్
అన్యాస్తా వినివారయన్తి కృపణాః ప్రాణేశ్వరం ప్రస్థితమ్ ।
పుణ్యాహం వ్రజ మఙ్గలం సుదివసం ప్రాతః ప్రయాతస్య తే
యత్స్నేహోచితమీహితం ప్రియతమ త్వం నిర్గతః శ్రోష్యసి ॥౬౧॥
లగ్నా నాంశుకపల్లవే భుజలతా న ద్వారదేశేఽపితా
నో వా పాదతలే తయా నిపతితం తిష్ఠేతి నోక్తం వచః ।
కాలే కేవలమమ్బుదాతిమలినే గన్తుం ప్రవృత్తః శఠః
తన్వ్యా బాష్పజలౌఘకల్పితనదీపూరేణ బద్ధః ప్రియః ॥౬౨॥
న జానే సంముఖాయాతే ప్రియాణి వదతి ప్రియే ।
సర్వాణ్యఙ్గాని మే యాన్తి శ్రోత్రతాం కిము నేత్రతామ్ ॥౬౩॥
విరహవిషమః కామో వామస్తనుం కురుతే తనుం
దివసగణనాద్ అక్షశ్చాసౌ వ్యపేతఘృణో యమః ।
త్వమపి వశగో మానవ్యాధేర్విచిన్తయ నాథ హే
కిశలయమృదుర్జీవేద్ ఏవం కథం ప్రమదాజనః ॥౬౪॥
పాదాసక్తే సుచిరమిహ తే వామతా కైవ కాన్తే
సన్మార్గస్థే ప్రణయిని జనే కోపనే కోఽపరాధః ।
ఇత్థం తస్యాః పర్జనకథా కోపవేగోపశాన్తౌ
బాష్పోద్భేదైస్తద్ అను సహసా న స్థితం న ప్రయాతమ్ ॥౬౫॥
పురాభూదస్మాకం నియతమవిభిన్నా తనురియం
తతో ను త్వం ప్రేయాన్వయమపి హతాశాః ప్రియతమాః ।
ఇదానీం నాథస్త్వం వయమపి కలత్రం కిమపరం
మయాప్తం ప్రాణానాం కులిశకఠినానాం ఫలమిదమ్ ॥౬౬॥
ముగ్ధే ముద్ఘతయైవ నేతుమఖిలః కాలః కిమారభ్యతే
మానం ధత్స్వ ధృతిం వధాన ఋజుతాం దూరే కురు ప్రేయసి ।
సఖ్యైవం ప్రతిబోధితా ప్రతివచస్తామాహ భీతాననా
నీచేః శంస హృది స్థితో నను స మే ప్రాణేశ్వరః శ్రోష్యతి ॥౬౭॥
పీతో యతః ప్రభృతి కామపిపాసితేన
తస్యా మయాధరరసః ప్రచురః ప్రియాయాః ।
తృష్ణా తతః ప్రభృతి మే ద్విగుణత్వమేతి
తావణ్యమస్తి బహు తత్ర కిమపి చిత్రమ్ ॥౬౮॥
క్వ ప్రస్థితాసి కరభోరు ఘనే నిశీథే
ప్రాణాధికో వసతి యత్ర జనః ప్రియో మే ।
ఏకాకినీ వద కథం న బిభేషి బాలే
నన్వస్తి పుఙ్ఖితశరో మదనః సహాయః ॥౬౯॥
లీలాత్తామరసాహతోఽన్యవనితానిఃశఙ్కదష్టాధరః
కశ్చిత్కేసరదూషితేక్షణ ఇవ వ్యామీల్య నేత్రే స్థితః ।
ముగ్ధా కుద్మలితాననేన దధతో వాయుం స్థితా తస్య సా
భ్రాన్త్యా ధూర్తతయా చ వేపథుమతీ తేనానిశం చుమ్బితా ॥౭౦॥
స్ఫుటతు హృదయం కామం కామం కరతు తనుం తనుం
న సఖి చటులప్రేమ్ణా కార్యం పునర్దయితేన మే ।
ఇతి సరభసం మానాటోపాద్ ఉదీర్య వచస్తయా
రమణపదవీ సారఙ్గాక్ష్యా సశఙ్కితమీక్షితా ॥౭౧॥
గాఢాశ్లేషవిశీర్ణచన్దనరజఃపుఞ్జప్రకర్షాదియం
శయ్యా సమ్ప్రతి కోమలాఙ్గి పరుషేత్యారోప్య మాం వక్షసి ।
గాఢౌష్ఠగ్రహపూర్వమాకులతయా పాదాగ్రసందంశకే
నాకృష్యామ్బరమాత్మనో యదుచితం ధూర్తేన తత్ప్రస్తుతమ్ ॥౭౨॥
కథమపి కృతప్రత్యాఖ్యానే ప్రియే స్ఖలితోత్తరే
విరహకృశయా కృత్వా వ్యాజం ప్రకల్పితమశ్రుతం ।
అసహనసఖీశ్రోత్రప్రాప్తిప్రమాదససంభ్రమం
విగలితదృశా శూన్యే గేహే సముచ్ఛ్వసితం పునః ॥౭౩॥
ఆదృష్టిప్రసరాత్ప్రియస్య పదవీముద్వీక్ష్య నిర్విణ్ణయా
విచ్ఛిన్నేషు పథిష్వహఃపరిణతౌ ధ్వాన్తే సముత్సర్పతి ।
దత్తైకం సశుచా గృహం ప్రతి పదం పాన్థస్త్రియాస్మిన్క్షణే
మా భూదాగత ఇత్యమన్దవలితగ్రీవం పునర్వీక్షితమ్ ॥౭౪॥
ఆయాతే దయితే మనోరథశతైర్నీత్వా కథంచిద్దినం
వైదగ్ధ్యాపగమాజ్జడే పరిజనే దీర్ఘాం కథాం కుర్వతి ।
దష్టాస్మీత్యభిధాయ సత్వరపదం వ్యాధూయ చీనాంశుకం
తన్వఙ్గ్యా రతికాతరేణ మనసా నీతః ప్రదీపః శమమ్ ॥౭౫॥
ఆలమ్బ్యాఙ్గణవాటికాపరిసరే చూతద్రుమే మఞ్జరీం
సర్పత్సాన్ద్రపరాగలమ్పటరటద్భృఙ్గాఙ్గనాశోభినీమ్ ।
మన్యే స్వాం తనుముత్తరీయశకలేనాచ్ఛాద్య బాలా స్ఫురత్
కణ్ఠధ్వాననిరోధకమ్పితకుచశ్వాసోద్గమా రోదితి ॥౭౬॥
యాస్యామితి సముద్యతస్య గదితం విస్రబ్ధమాకర్ణితం
గచ్ఛన్దూరముపేక్షితో ముహురసౌ వ్యావృత్య తిష్ఠన్నపి ।
తచ్ఛూన్యే పునరాస్థితాస్మి భవనే ప్రాణాస్త ఏతే దృఢాః
సఖ్యస్తిష్ఠత జీవితవ్యసనినీ దమ్భాదహం రోదిమి ॥౭౭॥
శూన్యం వాసగృహం విలోక్య శయనాదుత్థాయ కించిచ్ఛనైర్
నిద్రావ్యాజముపాగతస్య సుచిరం నిర్వర్ణ్య పత్యుర్ముఖమ్ ।
విస్రబ్ధం పరిచుమ్బ్య జాతపులకామాలోక్య గణ్డస్తలీం
లజ్జానమ్రముఖీ ప్రియేణ హసతా బాలా చిరం చుమ్బితా ॥౭౮॥
లోలద్భ్రూలతయా విపక్షదిగుపన్యాసేఽవధూతం శిరస్
తద్వృత్తాన్తనిరీక్షణే కృతనమస్కారో విలక్షః స్థితః ।
కోపాత్తామ్రకపోలభిత్తిని ముఖే దృష్ట్యా గతః పాదయోర్
ఉత్సృష్టో గురుసన్నిధావపి విధిర్ద్వాభ్యాం న కాలోచితః ॥౭౯॥
జాతా నోత్కలికా స్తనౌ న లులితౌ గాత్రం న రోమాఞ్చితం
వక్త్రం స్వేదకణాన్విత న సహసా యావచ్ఛఠేనామునా ।
దృష్టేనావ మనో హృతం ధృతిముషా ప్రాణేశ్వరేణాద్య మే
తత్కేనాత్ర నిరూప్యమాణనిపుణో మానః సమాధీయతామ్ ॥౮౦॥
దృష్టః కాతరనేత్రయా చిర్తరం బద్ధాఞ్జలిం యాచిత్
పశ్చాదంశుకపల్లవేన విధృతో నిర్వ్యాజమాలిఙ్గితః ।
ఇత్యాక్షిప్య యదా సమస్తమఘృణో గన్తుం ప్రవృత్తః శఠః
పూర్వం ప్రాణపరిగ్రహో దయితయా ముక్తస్తతో వల్లభః ॥౮౧॥
కృతో దూరాదేవ స్మితమధురమభ్యుద్గమవిధిః
శిరస్యాజ్ఞా న్యస్తా ప్రతివచనవత్యానతిమతి ।
న దృష్టేః శైథిల్యం మిలన ఇతి చేతో దహతి మే
నిగూఢాన్తఃకోపాత్కఠిణహృదయే సంవృతిరియమ్ ॥౮౨॥
ఏకస్మిఞ్శయనే విపక్షరమణీనామగ్రహే ముగ్ధయా
సద్యః కోపపరాఙ్ముఖం శయితయా చాటూని కుర్వన్నపి ।
ఆవేగాదవధీరితః ప్రియతమస్తూష్ణీం స్థితస్తత్క్షణాత్
మా భూస్సుప్త ఇవైష మన్దవలితగ్రీవం పునర్వీక్షితః ॥౮౩॥
మలయమరుతాం వ్రాతా యాతా వికాసితమల్లికా
పరిమలభరో భగ్నో గ్రీష్మస్త్వముత్సహసే యది ।
ఘన ఘటయితుం నిస్నేహం త్వాం య ఏవ నివర్తనే
ప్రభవతి గవాం కిన్నశ్ఛిన్నం స ఏవ ధనఞ్జయః ॥౮౪॥
స్వం దృష్ట్వా కరజక్షతం మధుమదక్షీవా విచార్యేర్ష్యయా
గచ్ఛన్తీ క్వ ను గచ్ఛసీతి విధృతా బాలా పటాన్తే మయా ।
ప్రత్యావృత్తముఖీ సబాష్పనయనా మాం ముఞ్చ ముఞ్చేతి సా
కోపాత్ప్రస్ఫురితాధరా యదవదత్తత్కేన విస్మర్యతే ॥౮౫॥
సాలక్తకం శతదలాధికకాన్తిరమ్యం
రత్నౌఘధామనికరారుణనూపురం చ ।
క్షిప్తం భృశం కుపితయా తరలోత్పలాక్ష్యా
సౌభాగ్యచిహ్నమివ మూర్ధ్ని పదం విరేజే ॥౮౬॥
కపోలే పత్రాలీ కరతలనిరోధేన మృదితా
నిపీతో నిఃశ్వాసైరయమమృతహృద్యోఽధరరసః ।
ముహుః కణ్ఠే లగ్నస్తరలయతి బాష్పః స్తనతటం
ప్రియో మన్యుర్జాతస్తవ నిరనురోధే న తు వయమ్ ॥౮౭॥
లాక్షాలక్ష్మలలాటపట్టమభితః కేయూరముద్రా గలే
వక్త్రే కజ్జలకాలిమా నయనయోర్స్తామ్బూలరాగో ఘనః ।
దృష్టా కోపవిధాయి మణ్డనమిదం ప్రాతశ్చిరం ప్రేయసో
లీలాతామరసోదరే మృగదృశః శ్వాసాః సమాప్తిం గతాః ॥౮౮॥
తప్తే మహావిరహవహ్నిశిఖావలీభిర్
ఆపాణ్డురస్తనతటే హృదయే ప్రియాయాః ।
రథ్యాలివీక్షణనివేశితలోలదృష్టేర్
నూనం ఛనచ్ఛనితి బాష్పకణాః పతన్తి ॥౮౯॥
చిన్తామోహవినిశ్చలేన మనసా మౌనేన పాదానతః
ప్రత్యాఖ్యానపరాఙ్ముఖః ప్రియతమో గన్తుం ప్రవృత్తోఽధునా ।
సవ్రీడైరలసైర్నిరన్తరలుఠద్బాష్పాకులైర్లోచనైః
శ్వాసోత్కమ్పకుచం నిరీక్ష్య సుచిరం జీవాశయా వారితః ॥౯౦॥
తన్వఙ్గ్యా గురుసన్నిధౌ నయనజం యద్ వారి సంస్తమ్భితం
తేనాన్తర్గలితేన మన్మథశిఖీ సిక్తోఽనుషఙ్గోద్భవః ।
మన్యే తస్య నిరస్యమానకిరణస్యైషా ముఖేనోద్గతా
శ్వాసామోదసమాకులాలినికరవ్యాజేన ధూమావలిః ॥౯౧॥
భ్రూభేదో రచితః చిరం నయనయోరభ్యస్తమామీలనం
రోద్ధుం శిక్షితమాదరేణ హసితం మౌనేఽభియోగః కృతః ।
ధైర్యం కర్తుమపి స్థిరీకృతమిదం చేతః కథఞ్చిన్ మయా
బద్ధో మానపరిగ్రహే పరికరః సిద్ధిస్తు దైవస్థితా ॥౯౨॥
దేశైరన్తరితా శతైశ్చ సరితాముర్వీభృతాం కాననైర్
యత్నేనాపి న యాతి లోచనపథం కాన్తేతి జానన్నపి ।
ఉద్గ్రీవశ్చరణార్ధరుద్ధవసుధః కృత్వాశ్రుపూర్ణాం దృశం
తామాశాం పథికస్తథాపి కిమపి ధ్యాయంశ్చిరం వీక్షతే ॥౯౩॥
మ్లానం పాణ్డు కృశం వియోగవిధురం లమ్బాలకం సాలసం
భూయస్తత్క్షణజాతకాన్తి రభసప్రాప్తే మయి ప్రోషితే ।
సాటోపం రతికేలికాలసరసం రమ్యం కిమప్యాదరాద్
యత్పీతం సుతనోర్మయా వదనకం వక్తుం న తత్పార్యతే ॥౯౪॥
సైవాహం ప్రమదా నృణామధిగతావేతౌ చ తౌ నూపురావ్
ఏషాస్మాకమవృత్తిరేవ సహజవ్రీడాధనః స్త్రీజనః ।
ఇత్థం లజ్జితయా స్మృతేరుపగమే మత్వా తనుం సమ్భ్రమాత్
పుమ్భావః ప్రథమం రతివ్యతికరే ముక్తస్తతో వల్లభః ॥౯౫॥
కరకిసలయం ధూత్వా ధూత్వా విమార్గతి వాససీ
క్షిపతి సుమనోమాలాశేషం ప్రదీపశిఖాం ప్రతి ।
స్థగయతి ముహుః పత్యుర్నేత్రే విహస్య సమాకులా
సురతవిరతా రమ్యా తన్వీ ముహుర్ముహురీక్షతే ॥౯౬॥
సన్త్యేవాత్ర గృహే గృహే యువతయస్తాః పృచ్ఛ గత్వాధునా
ప్రేయాంసః ప్రణమన్తి కిం తవ పునర్దాసో యథా వర్తతే ।
ఆత్మద్రోహిణి దుర్జనైః ప్రలపితం కర్ణేఽనిశం మా కృథాశ్
ఛిన్నస్నేహరసా భవన్తి పురుషా దుఃఖానువర్త్యాః పునః ॥౯౭॥
నిఃశ్వాసా వదనం దహన్తి హృదయం నిర్మూలమున్మథ్యతే
నిద్రా నేతి న దృశ్యతే ప్రియముఖం రాత్రిన్దివం రుద్యతే ।
అఙ్గం శోషముపైతి పాదపతితః ప్రేయాంస్తథోపేక్షితః
సఖ్యః కం గుణమాకలయ్య దయితే మానం వయం కారితాః ॥౯౮॥
అద్యారభ్య యది ప్రియే పునరహం మానస్య వాఽన్యస్య వా
గృహ్ణీయాం శఠదుర్నయేన మనసా నామాపి సంక్షేపతః ।
తత్తేనైవ వినా శశాఙ్కధవలాః స్పష్టాట్టహాసా నిశా
ఏకో వా దివసః పయోదమలినో యాయాన్మమ ప్రావృషి ॥౯౯॥
ఇదం కృష్ణం కృష్ణం ప్రియతమ తను శ్వేతమథ కిం
గమిష్యామో యామో భవతు గమనేనాథ భవతు ।
పురా యేనావం మే చిరమనుసృతా చిత్తపదవీ
స ఏవాన్యో జాతః సఖి పరిచితాః కస్య పురుషాః ॥౧౦౦॥
చరణపతనం సఖ్యాలాపా మనోహరచాటవః
కృశతరతనోర్గాఢాశ్లేషో హఠాత్పరిచుమ్బనమ్ ।
ఇతి హి చపలో మానారమ్భస్తథాపి హి నోత్సహే
హృదయదయితః కాన్తః కామం కిమత్ర కరోమ్యహమ్ ॥౧౦౧॥
అహం తేనాహూతా కిమపి కథయామీతి విజనే
సమీపే చాసీనా సరసహృదయత్వాదవహితా ।
తతః కర్ణోపాన్తే కిమపి వదతాఘ్రాయ వదనం
గృహీతా ధర్మిల్లే సఖి స చ మయా గాఢమధరే ॥౧౦౨॥
చక్షుఃప్రీతిప్రసక్తే మనసి పరిచయే చిన్త్యమానాభ్యుపాయే
రాగే యాతేఽతిభూమిం వికసతి సుతరాం గోచరే దూతికాయాః ।
ఆస్తాం దూరేణ తావత్సరభసదయితాలిఙ్గనానన్దలాభస్
తద్గేహోపాన్తరథ్యాభ్రమణమపి పరాం నిర్వృతిం సన్తనోతి ॥౧౦౩॥
కాన్తే తల్పముపాగతే విగలితా నీవీ స్వయం బన్ధనాద్
వాసో విశ్లథమేఖలాగుణధృతం కించిన్నితమ్బే స్థితమ్ ।
ఏతావత్సఖి వేద్మి సామ్ప్రతమహం తస్యాఙ్గసఙ్గే పునః
కోఽయం కాస్మి రతం ను వా కథమితి స్వల్పాపి మే న స్మృతిః ॥౧౦౪॥
ప్రాసాదే సా దిశి దిశి చ సా పృష్ఠతః సా పురః సా
పర్యఙ్కే సా పథి పథి చ సా తద్వియోగాతురస్య ।
హంహో చేతః ప్రకృతిరపరా నాస్తి మే కాపి సా సా
సా సా సా సా జగతి సకలే కోఽయమద్వైతవాదః ॥౧౦౫॥
అనాలోచ్య ప్రేమ్ణః పరిణతిమనాదృత్య సుహృదస్
త్వయాకాణ్డే మానః కిమితి సరలే ప్రేయసి కృతః ।
సమాకృష్టా హ్యేతే విరహదహనోద్భాసురశిఖాః
స్వహస్తేనాఙ్గారాస్తద్ అలమధునారణ్యరుదితైః ॥౧౦౬॥