ఋతుసంహారమ్ ప్రథమః సర్గః

ప్రచణ్డసూర్యః స్పృహణీయచన్ద్రమాః సదావగాహక్షతవారిసంచయః ।
దినాన్తరమ్యో ఽభ్యుపశాన్తమన్మథో నిదాఘకాలో ఽయముపాగతః ప్రియే ॥
నిశాః శశాఙ్కక్షతనీలరాజయః క్వచిద్విచిత్రం జలయన్త్రమన్దిరమ్ ।
మణిప్రకారాః సరసం చ చన్దనం శుచౌ ప్రియే యాన్తి జనస్య సేవ్యతామ్ ॥
సువాసితం హర్మ్యతలం మనోహరం ప్రియాముఖోచ్ఛ్వాసవికమ్పితం మధు ।
సుతన్త్రిగీతం మదనస్య దీపనం శుచౌ నిశీథే ఽనుభవన్తి కామినః ॥
నితమ్బబిమ్బైః సదుకూలమేఖలైః స్తనైః సహారాభరణైః సచన్దనైః ।
శిరోరుహైః స్నానకషాయవాసితైః స్త్రియో నిదాఘం శమయన్తి కామినామ్ ॥
నితాన్తలాక్షారసరాగరఞ్జితైర్ నితమ్బినీనాం చరణైః సనూపురైః ।
పదే పదే హంసరుతానుకారిభిర్ జనస్య చిత్తం క్రియతే సమన్మథమ్ ॥
పయోధరాశ్చన్దనపఙ్కచర్చితాస్ తుషారగౌరార్పితహారశేఖరాః ।
నితమ్బదేశాశ్చ సహేమమేఖలాః ప్రకుర్వతే కస్య మనో న సోత్సుకమ్ ॥
సముద్గతస్వేదచితాఙ్గసంధయో విముచ్య వాసాంసి గురూణి సామ్ప్రతమ్ ।
స్తనేషు తన్వంశుకమున్నతస్తనా నివేశయన్తి ప్రమదాః సయౌవనాః ॥
సచన్దనామ్బువ్యజనోద్భవానిలైః సహారయష్టిస్తనమణ్డలార్పణైః ।
సవల్లకీకాకలిగీతనిస్వనైర్ విబోధ్యతే సుప్త ఇవాద్య మన్మథః ॥
సితేషు హర్మ్యేషు నిశాసు యోషితాం సుఖప్రసుప్తాని ముఖాని చన్ద్రమాః ।
విలోక్య నూనం భృశముత్సుకశ్చిరం నిశాక్షయే యాతి హ్రియేవ పాణ్డుతామ్ ॥
అసహ్యవాతోద్ధతరేణుమణ్డలా ప్రచణ్డసూర్యాతపతాపితా మహీ ।
న శక్యతే ద్రష్టుమపి ప్రవాసిభిః ప్రియావియోగానలదగ్ధమానసైః ॥
మృగాః ప్రచణ్డాతపతాపితా భృశం తృషా మహత్యా పరిశుష్కతాలవః ।
వనాన్తరే తోయమితి ప్రధావితా నిరీక్ష్య భిన్నాఞ్జనసంనిభం నభః ॥
సవిభ్రమైః సస్మితజిహ్మవీక్షితైర్ విలాసవత్యో మనసి ప్రవాసినామ్ ।
అనఙ్గసందీపనమాశు కుర్వతే యథా ప్రదోషాః శశిచారుభూషణాః ॥
రవేర్మయూఖైర్ అభితాపితో భృశం విదహ్యమానః పథి తప్తపాంసుభిః ।
అవాఙ్ముఖో జిహ్మగతిః శ్వసన్ముహుః ఫణీ మయూరస్య తలే నిషీదతి ॥
తృషా మహత్యా హతవిక్రమోద్యమః శ్వసన్ముహుర్ దూరవిదారితాననః ।
న హన్త్యదూరే ఽపి గజాన్మృగేశ్వరో విలోలజిహ్వశ్చలితాగ్రకేసరః ॥
విశుష్కకణ్ఠోద్గతసీకరామ్భసో గభస్తిభిర్ భానుమతో ఽనుతాపితాః ।
ప్రవృద్ధతృష్ణోపహతా జలార్థినో న దన్తినః కేసరిణో ఽపి బిభ్యతి ॥
హుతాగ్నికల్పైః సవితుర్గభస్తిభిః కలాపినః క్లాన్తశరీరచేతసః ।
న భోగినం ఘ్నన్తి సమీపవర్తినం కలాపచక్రేషు నివేశితాననమ్ ॥
సభద్రముస్తం పరిశుష్కకర్దమం సరః ఖనన్న్ ఆయతపోతృమణ్డలైః ।
రవేర్మయూఖైరభితాపితో భృశం వరాహయూథో విశతీవ భూతలమ్ ॥
వివస్వతా తీక్ష్ణతరాంశుమాలినా సపఙ్కతోయాత్ సరసో ఽభితాపితః ।
ఉత్ప్లుత్య భేకస్తృషితస్య భోగినః ఫణాతపత్రస్య తలే నిషీదతి ॥
సముద్ధృతాశేషమృణాలజాలకం విపన్నమీనం ద్రుతభీతసారసమ్ ।
పరస్పరోత్పీడనసంహతైర్గజైః కృతం సరః సాన్ద్రవిమర్దకర్దమమ్ ॥
రవిప్రభోద్భిన్నశిరోమణిప్రభో విలోలజిహ్వాద్వయలీఢమారుతః ।
విషాగ్నిసూర్యాతపతాపితః ఫణీ న హన్తి మణ్డూకకులం తృషాకులః ॥
సఫేనలాలావృతవక్త్రసమ్పుటం వినిఃసృతాలోహితజిహ్వమున్ముఖమ్ ।
తృషాకులం నిఃసృతమద్రిగహ్వరాద్ అవేక్షమాణం మహిషీకులం జలమ్ ॥
పటుతరదవదాహోచ్ఛుష్కసస్య ప్రరోహాః పరుషపవనవేగోత్క్షిప్తసంశుష్కపర్ణాః ।
దినకరపరితాపక్షీణతోయాః సమన్తాద్ విదధతి భయముచ్చైర్ వీక్ష్యమాణా వనాన్తాః ॥
శ్వసితి విహగవర్గః శీర్ణపర్ణద్రుమస్థః కపికులముపయాతి క్లాన్తమద్రేర్ నికుఞ్జమ్ ।
భ్రమతి గవయయూథః సర్వతస్తోయమిచ్ఛఞ్ శరభకులమజిహ్మం ప్రోద్ధరత్యమ్బు కూపాత్ ॥
వికచనవకుసుమ్భస్వచ్ఛసిన్దూరభాసా ప్రబలపవనవేగోద్భూతవేగేన తూర్ణమ్ ।
తటవిటపలతాగ్రాలిఙ్గనవ్యాకులేన దిశి దిశి పరిదగ్ధా భూమయః పావకేన ॥
జ్వలతి పవనవృద్ధః పర్వతానాం దరీషు స్ఫుటతి పటునినాదైః శుష్కవంశస్థలీషు ।
ప్రసరతి తృణమధ్యే లబ్ధవృద్ధిః క్షణేన గ్లపయతి మృగవర్గం ప్రాన్తలగ్నో దవాగ్నిః ॥
బహుతర ఇవ జాతః శాల్మలీనాం వనేషు స్ఫురతి కనకగౌరః కోటరేషు ద్రుమాణామ్ ।
పరిణతదలశాఖానుత్పతన్ప్రాంశువృక్షాన్ భ్రమతి పవనధూతః సర్వతో ఽగ్నిర్వనాన్తే ॥
గజగవయమృగేన్ద్రా వహ్నిసంతప్తదేహాః సుహృద ఇవ సమేతా ద్వంద్వభావం విహాయ ।
హుతవహపరిఖేదాద్ ఆశు నిర్గత్య కక్షాద్ విపులపులినదేశాం నిమ్నగాం సంవిశన్తి ॥
కమలవనచితామ్బుః పాటలామోదరమ్యః సుఖసలిలనిషేకః సేవ్యచన్ద్రాంశుహారః ।
వ్రజతు తవ నిదాఘః కామినీభిః సమేతో నిశి సులలితగీతే హర్మ్యపృష్ఠే సుఖేన ॥